Home / BLOG / COLLERETTO GIACOSA. Giuseppe Giacosa scrittore in piemontese

COLLERETTO GIACOSA. Giuseppe Giacosa scrittore in piemontese

In quella preziosa miniera di notizie e di testi utili per la ricostruzione della storia piemontese in tutti i suoi aspetti, letterari, economici, linguistici, ecc. cosiddetti “minori”, che è stato l’«Almanacco piemontese» dell’editore torinese Viglongo troviamo, precisamente nei volumi usciti negli anni 1976 e 1977, la ristampa di due preziosissimi quanto pressoché sconosciuti testi in prosa piemontese opera del famoso drammaturgo e librettista eporediese Giuseppe Giacosa (Colleretto Parella, oggi Giacosa, 1847 – 1906).

Si tratta dell’articolo dal titolo Giuseppe Giacosa scrisse anche in piemontese, con una breve introduzione di Andrea Viglongo e la ristampa della novella ’L Cont Guiscardo (Racont del 1300) nell’Almanacco 1976 (pp. 99 – 103) e di Giuseppe Giacosa prosatore in piemontese, con un’altra, brevissima, introduzione, sempre di Andrea Viglongo e la riproposta della novella Ròbe ’d mila ani fa nell’Almanacco 1977 (pp. 148 – 150).

Come ho già avuto occasione di ricordare di Giacosa prosatore, o comunque scrittore, in piemontese abbiamo una brevissima quanto purtroppo non controllabile notizia a pag. 93 della biografia del Nardi (Vita e tempo di G. Giacosa; Milano 1949), laddove si dice che il Nostro nel 1865 avrebbe scritto una riduzione in piemontese della commedia I denari della laurea. Fatto sta, comunque, che questa notizia non ha un riscontro obiettivo, e anche da un controllo da me effettuato presso l’archivio di casa Giacosa a Colleretto (grazie alla cortesia dell’avvocato Cattani, discendente dello scrittore) non ho rintracciato alcuno scritto in piemontese, e tanto meno la riduzione di questa commedia. Abbiamo invece l’unica, almeno per ora, testimonianza di Giacosa scrittore nella nostra lingua regionale in due brevi racconti, apparsi (come spiega Andrea Viglongo nell’introduzione della loro ristampa sull’«Almanacco») sulla rivista piemontese «’L bicerin», giornale che è purtroppo ormai introvabile nelle biblioteche pubbliche; di esso la Bibliografia ragionata della lingua regionale e dei dialetti del Piemonte e della Valle d’Aosta, e della letteratura in piemontese di A. e G. Clivio (Torino 1971), massima autorità bibliografica per gli studi sul piemontese e sulla sua letteratura, a pag. 41 ci dice: «’L Bicerin. Torino, 1883-1884? Giornale contenente poesie ed articoli in piemontese di Mario Leoni, Luigi Rocca, Vittorio Bersezio, ecc. Ebbe vita effimera».

Ebbene, su di esso, e precisamente sul numero del 29 dicembre 1883 (a firma: Giuseppe G…), apparve la novella giacosiana Ròbe ’d mila ani fa, mentre su quelli del 22 febbraio e 1 marzo 1884 (sempre a firma: Giuseppe G…) uscì ’L Cont Guiscardo (Racont del 1300).

I due testi risalgono, dunque, al 1883 (Ròbe ’d mila ani fà) e al 1884 (’L Cont Guiscardo), e del primo (ripubblicato comunque dopo l’altro, successivo in realtà come pubblicazione originale) Andrea Viglongo ci dice che la paternità giacosiana (di un Giacosa già all’incirca trentacinquenne) è garantita da Federico Musso, che nel giornale «Cerea!» (anno I, nr. 1, 1/3/1908; diretto da Giacomo Bosio) scriveva: “Giuseppe Giacosa a scrivìa për mi na legenda medioeval ch’i chërdo a sia stàit l’ùnich sò travaj an piemontèis…”; poi, pubblicando il secondo, sempre Viglongo ci dice, giustamente, che “In realtà i bozzetti furono due, apparsi a poco più di un mese di distanza uno dall’altro…”. Anche di questo giornale, come del precedente, abbiamo purtroppo solamente la notizia dataci dal già citato repertorio dei Clivio (Bibliografia ragionata…, cit., nr. 916, p. 58): «Cerea!, giornal piemontèis ilustrà. A seurt al saba. Turin, 1908-? Pubblicazione periodica di 4 pagine a carattere politico e letterario, interamente in piemontese. Rinvenuto un solo numero datato Ann 1 – numer 6 – 11 avril 1908». La notizia dataci da Viglongo ci permette di datare quantomeno il primo numero del giornale al 1° marzo del 1908, oltre al nome del Direttore, poeta piemontese autore di varie canzonette. Di Federico Musso, amico evidentemente di Giacosa, e in questa veste destinatario (a quanto pare) di almeno una delle due novelle, abbiamo notizia di un solo testo, anch’esso in piemontese, e cioè il racconto ’L such ’d Natal, stampato a Torino nel 1887.

La lingua utilizzata in queste due novelle è il piemontese letterario (o koiné piemontese, a base torinese), la lingua non soltanto utilizzata dagli scrittori più importanti di quel tempo (Angelo Brofferio, Vittorio Bersezio, Alfonso Ferrero…), ma anche usata da Giacosa stesso nella vita quotidiana, come ci è confermato dall’ascolto della sua viva voce nella registrazione sonora effettuata in casa Giacosa l’11 aprile del 1900 ed ultimamente ascoltata, sempre a Colleretto, il 5 settembre del 2004, di cui si è già anche parlato su queste colonne.

La grafia usata è abbastanza corretta relativamente a quella cosiddetta “normalizzata” o “storica” o dei “Brandé”, utilizzata a partire dagli anni Trenta del secolo scorso fino ad oggi. A parte comunque qualche incertezza ed oscillazione grafica nell’uso di alcuni segni (la j lunga, per esempio) o nell’uso delle preposizioni articolate (ans la, invece di an sla, sempre a mo’ d’esempio), troviamo solo una differenza importante tra la sua grafia e la nostra: la presenza del segno ô per indicare la o aperta (nella grafia attuale ò).

Il lessico è in parte italianizzato, come d’altra parte succedeva frequentemente, anche nell’uso scritto, in quei tempi: su 2255 parole totali quelle schiettamente piemontesi sono 2132, includendo comunque tra queste anche gli articoli, le preposizioni, le congiunzioni. Tra le parole usate troviamo tuttavia anche varie forme tipicamente e genuinamente piemontesi, alcune delle quali ormai scomparse quasi del tutto dall’uso quotidiano: frisson (brivido), cheuit e bischeuit (cotto e stracotto), chitavo (lasciavano, abbandonavano), sautrigné (saltellare), fruaje (frammenti), sterni (pavimento).

I due racconti vengono qui di seguito riproposti, trascritti nella grafia normalizzata in uso oggigiorno.

’L CONT GUISCARDO

(Racont dël 1300Ch’i ch’a conossìa nen ’l cont Guiscardo sent mija a l’intorn? ’L sò castel, piantà sla ponta ’d na ròca, a dominava tuta la pianura circostant, e vist a la neuit, al ciàir dla lun-a, a smijava un fantasma ch’as aussèissa da sot tèra për vigilé lòn ch’as fasìa ant ij domini dël cont. Vintessinch vilagi a j’ero sotomess, e pagavo tributo d’òr, ’d glòria e ’d paura.

Sla pòrta dël castel as lesìa scrit an ross coste terìbile paròle: Terroris terror, sota un stemma dove a l’era rafigurà un lion d’òr su camp nèir. E sui bastion, ch’a-j giravo antorn, continuament a spasgiavo certe sentinele armà fin-a ai dent, con ’d face da buté ij frisson mach a guardele.

Ël cont a tnisìa ant ël castel doi spece ’d seragli: un ben diferent da l’àutr! ’L prim a l’era formà da diverse bestie feròci ch’a l’avìo regalaje o ch’a l’avìa comprà da ’d pelegrin che, tornand da visité ij leugh sant, as ero mnasse apress cola rassa pòch santa ’d memòrie dël pelegrinage. ’L scond seraglio l’era compòst da ’d fomne e da ’d fije che chiel l’avìa fàit robé, se a apartnìo a ’d famije fòra dij sò domini, o che semplicement l’avìa obligà a vnì da chiel s’a abitavo sla soa tèra. Bzògna confessé che pòca diferensa ’d tratament a esistìa tra la prima racòlta e la sconda. Sovens ’l cont a tratava le fomne come le bestie, e le bestie a-j carëssava come fomne.

Për un sol èsser dimostrava na vera afession,e a l’era për un certo falcon dla Libia, che quasi sempre a l’avìa o sul pugn o sla spala. Falcon famos për piombé sle volp come su le bëcasse… e për robé ij gioiej daspërtut dove na trovava.

Un di as dasìa un gran disné. Dódes baron e cont l’ero invità. A la fin ’d tàula, quand che ’l vin ’d Cipro e ’d Falerno l’avìa pijà possess dij servej, ’l discors casca su le fomne, e j’invitati a vanto ognidun la blëssa d’un-a dle soe amanti. ’L cont a órdina ch’a-j men-o Oliba, la pì bela creatura ch’a-i fussa ant ël castel. Quand che j’invitati a l’han vëdula, l’han confëssà d’avèj mai vist na blëssa così përfeta. L’era na fija sui disdeut ani, con ij cavèj d’un biond sënner, con ’d fatësse ch’a l’avrìo podù servì ’d model a un scultor dla scòla greca, tant a l’ero regolar, con d’euj d’un bleu così dlicà, ch’a mandavo dë sguard tant espressiv, che col ch’a-j provava a podìa mai pì dësmentieje. L’era fija ’d chi? Gnun a lo savìa. Trovà sla pùblica stra da na fomna pien-a ’d bon cheur, l’era chërsùa an mes a la pas dla soa modesta famija. Da un pcit midajon ch’a portava al còl ’s era savusse ch’as ciamava Oliba, e gnente ’d pì.

Ma tute le cure a le pen-e ’d cola brava fomna a l’ero stàite inùtij për podèjla salvé da le grinfe dël cont Guiscardo. Un di che cost-sì l’era a cassa, as vëd torné ’l falcon con quàich còsa an boca; a guarda, e conòss ch’a l’é un midajon con la paròla Oliba scrita an mes. Lo-lì a-j solética la curiosità, a va da la cassin-a da dova l’avìa vist alontanesse ’l falcon, e ’s anforma. Siccome gnun ’s ancala ’d refudesse a risponde a le soe interogassion, ben prest a ven an ciàir ’d tut, e quand, dòp avèisse fàit presenté la fija l’ha trovala così bela, l’ha invitala a vnì a ca soa. E ant coj temp l’invit d’un padron l’era n’òbligh; pen-a la vita a manché. Oliba ’s é disperasse, ’s é campasse an genojon, ma l’avìa ’l maleur che pì a piorava e pì dventava bela…

A l’andoman a fasìa ’dcò chila part dle amanti dël cont.

Tornand a col disné, quand che j’invitati l’han amirà tanta riunion ’d blëssa e ’d grassia, ampòch l’un, ampòch l’àutr con n’aria cansonatòria a l’han comensà a dì che finalment ’l cont as era trovasse una padron-a, përchè mach da come guardava la fija, as vëdìa ch’a n’era cheuit e bischeuit, e d’altronde esse impossìbil a fé divers quand ch’as era an possess d’angej ’d cola fata. A finìo peui për stupisse che n’òm, ch’as era sempre vantasse sensa cheur, a l’avèissa finì për casché come tuti j’àutri.

Gnente ’d pì a propòsit për irité ’l cont. Chiel che an tut a vorìa esse superior a j’àutri, podij-lo vnì sospetà d’una debolëssa amorosa? ’L sangh a-j montava a la testa, a studiava ’d trové ’d paròle abastansa enèrgiche për protesté, e ’s indispetìa ’d trovene gnun-e.

Ma la soa imaginassion a-j sugeriss ’d pì che ’d paròle, a-j propon un mezzo dij pì evidenti për prové la soa indiferensa vers la fija… Sì; e alora a sorid ’d sodisfassion, e a dis:

– Eben, se mi l’amèissa, në sarìa gelos; iv dareu invece na preuva ch’i lo son nen tanto pòch da lasseve mi istess la fija ant le man e abondenevla për costa neuit…

Una proposission così inaspetà l’ha empì ’d maravija tuti. A savìo nen s’a l’era un schers o na vrità, ma sicome ’l cont a stasìa serio, e ansi replicava l’invit, a son chërdusse an dover d’aceté e ringrassié.

Antant a Oliba a-j smijava ’d sogné. Savìa nen përsuadse che n’òm a podèissa arivé a un tal ecess ’d viliacherìa. Dòp avèjla disonorà, butela ancora an man ’d na partìa ’d prepotent alterà dal vin e pien fin-a an boca, che già la guardavo con d’euj lusent ’d desideri lassiv, che già slongavo le man për tochela… Òh, ma l’era n’oror tròp gròss, l’era pes ’d qualonque suplissi. Alora as campa ai pe dël cont Guiscardo, lo sùplica con le làgrime a j’euj ’d risparmieje costa neuva onta, a lo prega a nòm ’d soa mare, a nòm dla Madòna… E për un moment ’l cont a smija ch’as impietosissa; a l’é ciàir ch’as pentiss dla soa propòsta infame; a regreta che un moviment ’d superbia l’abia sugerijla, e già stà për dichiaré ch’a l’ha vorsù fé në schers, quand a-j smija ’d vëdde sui làver dj’invitati un soris dë schern e ’d compassion. Alora a scota mach pì ’l sò orgòglio che tròp a në sufrirìa s’a dèissa da ment ai lagrimon ’d na fija, e sclama con vos irità, respingend brutalment cola infelice ch’a va a bate dla testa contra la tàula:

– Nò, për la cros ’d Cristo, ògni lament l’é van contra la mia volontà. gnun sì a comanda fòra ’d mi. Mòrt e maledission a chi ’s asarda oponse a la mia volontà. La soa vita a sarìa nen pì sicura ’d lòn ch’a peul esse cost véder an mia man…

E ciapand na bota la sbat con ìmpeto contra la muraja an empiand la stansa ’d na quantità ’d tochèt ’d véder…

Dòp col sfògh, fàit indubiament për sofoché ij rimòrs ch’a comensavo a tormentelo, as ritira, dasend órdin a tre o quatr manigòldi ch’a l’ero là, d’impedì assolutament a Oliba d’alontanesse da la sala.

J’invitati, partì chiel, a profito dl’ocasion imprevëdùa, e a dispet dle preghiere e dle làgrime d’Oliba, as abandon-o a ògni sòrt d’ecess, dimostrand che l’òm sovens l’é dominà da l’istint bestial a na mira ch’a smija fin-a impossìbil che ant la Bibia a peussa esse ciamà fàit a imàgine de Dio!…

A la matin j’invitati chitavo ’l castel an fasend mila ringrassiament al cont për la soa generosa ospitalità. Mentre che chiel a tornava da acompagneje, una fomna a-j cor apress, e quand a-j é davzin, con mila riverense a-j dis:

– Cont, ch’am përmëtta na paròla… òh, s’a savèissa che notissia ch’i-j pòrto… l’é còsa straordinaria… òh, Gesù e Madòna!… chi sarìa mai chërdusslo… Mi sai nen demne pas…

– Ma a la fin, còsa j’é-lo? – a crija ’l cont indispetì da tute cole paròle sensa sens.

– A j’é che Oliba… Òh Gesù e Madòna…

– Oliba?… E ben?…

– Chiel as ricòrda che mi l’avìa trovà antorn al còl a cola pòvra pcita un midajon?

– Sì, sì, apress…

– Eben, stamatin, un vej l’é vnù a ciamé për tut ’l vilage se a j’era quaicdun ch’a podèissa dé ’d notissie ’d cola masnà… L’é vnù ’dcò da mi, e quand ch’i l’hai dije d’esse stàita mi cola ch’a l’avìa trovala e anlevala, a vorìa vëdla, a vorìa portessla via, portela da soa mare… përchè la mare adess as sà chi ch’a l’é, e se prima a l’avìa abandonala, l’é pa stàit për mancansa ’d cheur, l’é përchè… chiel a capiss… la pcita l’era nen dël marì, ch’as trovava an Palestin-a… ma d’un amante… e ’l marì an tornand, guaj s’a l’avèissa trovala. Ma adess ’l marì l’é mòrt, e cola brava sgnora a veul soa fija, a vëd nen ’l moment d’ambrassela… Dove l’é-la Oliba? Ch’am përmëtta ’d ciamela… ’d deje sta notissia…

– Ma costa mare ch’a casca giù dal cel pròpi sta matin, as sà-lo chi ch’a l’é?

– Eh àutr!… L’é la contëssa Giselda, cola ch’a l’ha ’l castel lontan tre mija da sì… cola bela sgnora ch’a fà na vita tanto ritirà… che gnun a vëd, ma ch’a në sent ij vantagi, përchè a fà tanta limòsna!…

Ma ’l cont a scotava pì nen. A l’avìa ant ël cheur e ant la testa un tal sbalordiment dij sens ch’a-j smijava ’d sugné. La contëssa Giselda l’era stàita aponto soa amante disdeut ani prima, e chiel l’avìa abandonala quand as era ancorzusse che la relassion a stava për avèj na dolorosa conseguensa… Donque Oliba l’era soa fija, e chiel, oltre esse un incestuos, a l’avìa prostituila për vanaglòria, sensa lassesse comeuve da cole làgrime che adess a-j tornavo a la ment e a-j fasìo l’efet ’d tante stisse ’d feu? – L’enormità dël delit comess l’avìa trasformalo; ant un moment capìa l’èsser infame ch’a l’era, e ’l rimòrs lo investìa con na potensa mai provà… as agionzìa la superstission che a coj temp l’avìa tanta part ant le decision anche le pì important, e già imaginava le fiame infernal ch’a vnisìo anvlupelo, e a-j smijava ’d senti rije, schërnendlo, na legion ’d diavlòt, ch’a lo guardavo con j’euj avisch, ch’a lo minaciavo, ch’a stasìo për aferelo… Apen-a entrà ant ël castel, a fà ciamé coj che pì a godìo la soa confidensa, e an presensa ’d lor a diciara ch’a investiss erede ùnica e universal Oliba… E sicome tuti a lo guardavo con n’aria ’d maravija, ’l cont a-j licensia disand ’d vorèj resté sol. Për un moment l’é vnuje l’intension d’andé da Oliba, campessje ai pé, scongiurela dël përdon, ma la vërgògna lo riten, lo anciòda sul pòst; a capiss che mai as sentirìa an stat ’d vëdse ’dnans a soa fija.

Daré al castel j’era na spianata quasi sempre deserta; sota un amass ’d ròch spaventos, con ’d sporgense pontùe, sensa un fil d’erba ch’a në rompèissa ’l color grisastr, e an fond an fond, un’aqua nèira, ch’a corìa an sautand an mes a le pere, e mandand un rumor ch’a smijava un gemit ’d moribond.

’L cont a spòrz la testa e guarda giù. Che efet divers da l’àutre vòlte ch’a-j fà cola bruta vista! Prima guardava con oror ’l precipissi, adess a lo considerava come un pòst ’d tranquilità, come l’ùnich rimedi ch’a peussa pasié la tremenda burasca ch’a l’ha ant ’l cheur. An fissand ’l fond dël precipissi a-j smija ’d sentisse tiré da col’aqua; peui a preuva n’àutr efet, le pere istesse a smijo aussesse a vnì vers chiel, l’oror dla profondità scompar, ’l ribress svaniss, là j’é la pas, là j’é la calma për ’l feu ch’a lo divora.

E ’l cont Guiscardo as precìpita giù.

Diversi, ch’a vëddo ’l sò còrp sautrigné për cole ròche, dan un crij, e ant un moment tuti j’abitant dël castel a son an mòto. As cor an fond dël precipissi. ’L cadàver dël cont, mes disfàit, con la testa iriconossìbil, a spira ribress. Tacà ai ròch as vëd ’d sangh e ’d fruaje ’d carn.

Passà ’l prim moment ’d teror as va an serca d’Oliba për notificheje che chila l’é oramai l’ùnica padron-a dël castel. A la treuvo angenojà davanti un crocifiss pì mòrta che viva. Davzin a l’ha cola fomna ch’i l’oma vist vnì a dé la neuva così fatal për ’l cont. Disgrassiatament Oliba profitrà pì nen né dle carësse dla mare, né dl’eredità dël cont. ’L dolor l’ha pì fòrsa dël velen o d’un pugnal; as infiltra ant ’l còrp e ant l’ànima dle përson-e sensìbij e a-j gava la vita a pòch a pòch, come na gossa d’aqua continuà a pòch a pòch a min-a n’edifissi. Fin da temp ch’a l’era stàita mnà al castel, Oliba l’avìa comensà a perde la salute, e l’infamia dla neuit passà l’avìa terminà l’òpera ’d distrussion…

A l’andoman as fasìo doe sepolture; cola dël cont e cola d’Oliba.

’L castel, stàit gran temp disabità, l’ha finì për andé an ruvin-a. Ij paisan a conto che a la neuit as sent ’d crij, e as vëd doi ombre, un-a bianca e un-a grisa, ch’as coro apress. La bianca a përséguita l’àutra për tut ’l castel, fin-a tant che, arivà al precipissi, l’ombra grisa as precìpita giù e scompariss. Solitament a l’é ant le neuit ’d temporal che ij paisan a afermo ’d vëdde coste aparission, ris-ciairà da la lus dle lòsne e acompagnà dal rumor dël tron.

E alora a prego për le ànime dël cont Guiscardo e dla pòvra Oliba!…

dall’«Almanacco piemontese» 1976

RÒBE ’D MILA ANI FÀ

Giù dla colin-a, ’nsima dla qual a j’era piantà ’l castel dël baron Beltram dël Lion, a-i serpegiava ’n senté e a vnisìa a finì a la pòrta ’d na casëtta compòsta ’d quatr muraje drite, ’d na pòrta fracassà, e për cuvert tante traversin-e ’d bòsch, coatà da ’d paja. Second l’aparensa, lì drenta a-i abitava gnun. ’L pòst l’era ùmid; lë sterni, fàit a mon, a presentava da sì e da là diverse mace ’d mofa, le muraje l’ero sporche coma n’oror, e l’aria passava alegrament subiand da le fissure ’d na fnestra rota. A la neuit la casëtta as empìa ’d rumor d’ògni manera: l’ero ij babi ch’a vnisìo a canté la soa canson d’amor, l’ero ij grij ch’a provavo le soe nòte acute, l’era magara ’l coco ch’a dasìa ’l sò concert an terse minor.

Però na neuit dël mèis d’agost – vers ’l 1100 – le muraje dla casëtta a l’han ben sentì n’àutr rumor che col dle bestie. A l’era ’l son ’d doe vos, un-a ’d mas-c, l’àutra ’d na fija, ch’as ëscambiavo le pì tënnre paròle dël mond.

– Sì, a disìa la vos dël fieul, qualonque perìcol ch’am sovrasta, mi mai cessreu d’amete. Doman i parto, i scapo da cost castel doa devo assiste a ’d còse ch’am ripugno, a ’d còse ch’aborisso e che pura devo fé finta d’aprové… La guèra ch’as combat an Palestin-a për la santa càusa ’d Nòstr Sgnor spero am purificherà da le mace che për cas la mia cossiensa a l’ha dovusse sporché… Quand con ’l me valor i sareu aquistame la glòria e la considerassion dle përson-e elevà, alora im presentreu francament a cost castel, da tò pare, e i-j ciamreu la toa man.

– Ma ij perìcoj ch’at aspeto, la mòrt ch’at sarà davanti!… – replicava na vosin-a dossa come l’amel.

– Ij perìcoj – tornava dì ’l fieul – am fan nen paura quand ch’i seu d’avèj con mi ’l tò amor e la toa fede. Gnanca la mòrt sarà pa così crudel da dëstacheme da ti… Guarda, mi quand ch’i son con ti, im sento pien ’d na fòrsa neuva, potenta, imensa… Im sento che ij me pensé a son pì pur, pì elevà. Ant la mia ment as forma ’n mond pien ’d seugn, pien ’d grassiose imàgini, doa la vita a pija n’aspet ben pì bel ’d còsa ch’a sia ’n realtà, doa che ’nvece dle prepotense e dle malignità a le quaj an toca assiste i vëddo nen àutr che n’amor recìproch tra tute le creature, un mond ansoma pien ’d sante ilusion… E ti ’t veuli che tanta dolcëssa, tanta fòrsa d’ànimo, am ven-a mach për spingme peui ’ncontra a la mòrt? Nò, chërd pura, Elisa, ch’a l’é ’l cel ch’am manda la bon-a ispirassion d’andé a conquisteme ’n pòst a la guèra santa ch’as combat lagiù…

– Ò Carlo! Fuss-ne vèra ij tò presentiment! – disìa an piorand la fija.

Antant un ragg ’d lun-a, entrand për na fissura, a ris-ciairava un belìssim grup. L’era col ’d na fija bionda, strìsola, con ij cavèj giù dle spale, con j’euj bagnà ’d làgrime, ch’a ambrassava un bel page, ’d forse vint’ani, grand, con ij cavèj nèir ariss, vëstì ’d na mantlin-a ’d satin bleu, ’nsima ’n corpèt anche bleu, con ij caussèt an seda longh ch’a vnisìo a stërmesse ant le brajëtte tute a feston, a sbuf, che apen-a a curvìo le cheusse. An testa a portava na bëretin-a rotonda con na bela piuma bianca anfilà con elegansa.

Gnun tapage a dëstorbava ant col moment la solenità dij giurament scambià tra coj doi. Solament da lontan a vnisìa ’l son ’d na ciòca, piassà ’nsima a ’n monasté, e ch’a indicava esse vnùa l’ora për fé certe divossion particolar, a le monie ’d col pòst sant. Ij doi amanti, tnandse për man, e con ’l cheur ch’a palpitava, as decido finalment ’d chité cole quatr muraje, ch’a son stàite testimòni dël sò amor. amor inocent, però: përchè la bassëssa, la trivialità dla passion a l’avìa pa ancora podù penetré ant coj cheur così pur.

A metà dla colin-a j’era ’n pilon, ch’a l’era stàit fabricà ant ël pòst precis dova j’era trovasse mòrta, des ani prima, la fomna dël baron Beltram dël Lion. Mòrt che gnun as era podusse spieghé e ch’a restava ancora për tuti un mistero.

La fomna dël baron l’era giovo, bela, pien-a ’d salute, quand na bela matin l’avìo trovala slongà, rèida, co’ij trat dla facia sconvòlt, con j’euj largh, spaventà. ’D ferìe as në vëdìa gnun-e, solament d’antorn al còl a-i parëssìa na strissia rossa con ij bòrd nerastr… Ansima a col pilon j’era dipint la Madòna con ij brass voltà al cel come un at ëd preghiera, e an fond as vëdìa certe mace vërde ch’ant la ment dël pitor a volìo certament significhé dle piante. Elisa, quand ch’a l’é ’dnans al pilon as fërma, e con gentil violensa a òbliga Carlo a ’ngenojesse parèj ’d chila. Peui a dis:

– Prima ’d chitesse stoma ’n moment racòlt davanti a costa santa imàgine: pregoma che mai an manca ’l sò agiut e che s’a vnirà un temp ch’is podroma mariesse…

– I butroma nòm Marìa a la prima fija che l’avroma! – anteromp ’l page.

– Còsa dis-to? – rispond Elisa vnisand rossa come na brasa. – Vorìa dì che se la Madòna a përmëtrà ch’i sio felici, ’s impegnoma a vnì tuti ij di ’dnans cost pilon a fé le nòstre orassion.

Elisa l’avìa apen-a finì ste paròle, quand tre òmini as campo adòss al page e ’nt un moment lo pijo, lo gropo, lo traspòrto via… Chiel mentre l’é trassinà as vòlta për vëdde ancora Elisa, e con oror a vëd ’l baron, ch’a j’é daré le spale. Mentre che tre soldatass a men-o ant ij soteranej dël castel col pòver fieul, ’l baron a passa d’antorn al còl d’Elisa un fassolèt ’d seda finìssim, e mentre la guarda con euj stravirà e ch’a fan paura, a-j dis, an rijand ferocement:

– L’era destin che pròpi sì, dova l’hai castigà la mare a dovèissa ’dcò casché la fija!… Toa mare, adess it peuli savèjlo përchè mai pì it podras parlé con gnun, l’hai ciapala a sta mira an conversassion amorosa con un cont ch’a acetava la mia ospitalità da tre mèis… Mi, tut ocupà da la cassa dël serv e dël cinghial e dai preparativ che alora as fasìa për na giòstra a la qual a dvia intërven-e pì ’d sent cavajer con quatr scudé pr’un, pòch temp am restava për ancòrzme ’d lòn ch’a fasìa ant ël me castel… Ma quand ch’i son ancorzumne, la mia vendëtta l’é stàita tremenda, come tremenda l’é la sòrt ch’at ëspeta.

Elisa, pì mòrta che viva, a girava j’euj vers ël pare, e ’nt ël mentre la lun-a, an batend an pien su cola facia già spalia, a finìa për deje n’aspet cadavérich. Con mila sfòrs a disìa:

– Pietà, pare, chërd ch’i son inocenta. Soma mai trovasse noi an campagna come sta neuit… L’era për salutesse, doman a vorìa parte… Përdonme… përchè ’t veuli agravé la toa ànima con un second delit?…

– Ah sì! – rispondìa ’l baron con aria inferocìa – inocenta! Toa mare ’dcò as proclamava inocenta! Ma ’t sas nen che për la mia famija l’é un delit solament strenze la man dë scondion a n’òm? It sas nen coma da pare an fieul is trasmëtoma cost rigor, costa severità imensa che sola a peul tutelé ’l nòstr onor e la nòstra dignità? Còsa dirij-lo tò fratel, ’l me primgénit, s’a vnèissa un di a savèj che it l’has cedù a le lusinghe d’un page ch’a l’é ben lontan da podèisse vanté ’d na nobiltà così pura come la nòstra? A sarìa ’l prim, tò fratel, a rimprovereme la mia debolëssa e la mia pòca vigilansa, e mi desidero pitòst sprofondé ’nt l’infern che sentime buté sla facia ch’i son nen stàit bon a vendiché degnament l’onor dla famija…

Pronunsià ste paròle, ’l baron a pija ’l fassolèt për le doe ponte, e comensa a tiré. Elisa a pensa a Carlo che forse l’ha ’dcò chiel la mòrt ch’a lo speta, peui pensa a soa mare che probabilment anche chila l’é mòrta sensa colpa ma për la sola brutalità dël baron, e an fissand la Madòna che aponto a smijava ch’a vorèissa feje corage e indicheje ’l cel coma ’n pòst ’d ripòs e ’d compens, a perd ij sentiment…

’L baron, dòp avèj con tute le soe fòrse tirà ’l fassolèt an sens contrari, abandon-a la soa vìtima con n’aria ’d sodisfassion dova tut l’orgòlio dla soa rassa as vëdìa scrit, e ’s ancamin-a vers ’l castel.

Sùbit a-j ven ancontra un scudé con aria stravòlta e a-j dis:

– Baron, ’l përzoné, aprofitand d’un moment ’d disatension dle guardie, l’ha scavalcà ’l murèt dla cort dël castel, e as é campasse giù…

– Maledission! – crija ’l vej – e a l’é scapame! Gent da pòch ch’i seve tuti… Presto, core, ciapelo…

– Nò, sor baron, l’é pa necessari; – rëspond ’l scudé, – l’ha batù ansima ’d na pera e as é s-ciapasse la testa…

– Benìssim alora!… E che lò ch’a l’é arivaje sta neuit a sia sempre ’n mistero për tuti. Pen-a la vita, se parle!… ’Ndé a ordiné ch’am preparo na cotlëtta ’d cinghial… Le emossion dë staneuit l’han fame mal… Sento un veuid sul stòmi ch’i peuss pa sufrì…

dall’«Almanacco piemontese» 1977

Commenti

Blogger: Dario Pasero

Dario Pasero
Slòira

Leggi anche

Speruma!

Speruma! In questi giorni ho incontrato l’amico Fervido, grande ottimista che mi ha detto di …

SETTIMO. Signore e signori

Vedendo così tante donne agli incontri per le elezioni amministrative (un pubblico che di solito …

Lascia un commento

Il tuo indirizzo email non sarà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *